Drukuj
Historia Biskupic

Biskupice lata 1919–1927

Pierwsza wojna światowa, chociaż ominęła zasięgiem działań wojennych obszar Biskupic, przyniosła tej miejscowości wiele strat ludzkich na różnych frontach wojennych. W 1919 roku liczba mieszkańców Biskupic spadła do 14232 osób.1 Klęska militarna państwa niemieckiego na frontach I wojny światowej, doprowadziła do wybuchu ogólnopaństwowej rewolucji. W listopadzie i grudniu 1918 roku przetoczyła się przez Górny Śląsk potężna fala strajków.2 Domagano się poprawy warunków socjalnych oraz wysuwano hasła domagające się przyłączenia do Polski. 20 grudnia 1918 roku powstała w Bytomiu Komunistyczna Partia Górnego Śląska, która swoją działalnością objęła wiele miejscowości Górnego Śląska, w tym także Biskupice i Zabrze.3 5 marca 1919 roku zorganizowała ona wielki strajk, który swym zasięgiem objął w ciągu tygodnia 35 kopalń i 3 huty. 8 marca objął on biskupickie zakłady Borsiga. Na jego czele stali komuniści Gniłka, Zahn, Dudzik i Cygan.4 W wyniku nowego układu sił politycznych powstało państwo polskie. W dziejach Górnego Śląska do którego przynależą Biskupice, otwierało to nową kartę o przyłączenie tej ziemio do nowo powstałej Polski. Sprawa górnośląska na wersalskiej konferencji jawiła się początkowo bardzo korzystnie dla Polski. Na podstawie tego, iż Górny Śląsk był zamieszkały przez większość polską, co wynikało ze spisów językowych i wyborów politycznych, konferencja pokojowa przyznała w dniu 7 maja 1919 roku cały Górny Śląsk Polsce.5 Wskutek jednak zabiegów dyplomatycznych i protestów niemieckich oraz ustępliwości angielskich polityków (obawiano się zbytniego wzmocnienia Francji), zdecydowano w końcu maja 1919 roku, że o terenie górnośląskim zadecyduje plebiscyt, którego terminu na razie nie ustalono. Pierwsze wiadomości o niekorzystnej dla Polski decyzji, wywołały olbrzymie zaniepokojenie wśród ludności. Żywa już od kilku miesięcy myśl podjęcia walki zbrojnej o przyłączenie Górnego Śląska do Polski stała się znów aktualna w kręgach członków tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Została ona utworzona pod koniec stycznia 1919 roku. W krótkim czasie stworzono na terenie całego Górnego Śląska sieć organizacyjną z podziałem na „okręgi”, które terenowo odpowiadały obszarowi powiatów. W powiecie zabrskim, oznaczonym III okręg POW, dowodził Jan Pyka i należało do niego 872 osoby.6 Biskupicką komórką tej organizacji dowodził Melchior Mrozek.7 Zawiedzione nadzieje na rychłe połączenie z Polską, stały się dodatkowym elementem pogłębiającym powszechne niezadowolenie. Z początkiem sierpnia 1919 roku doszło do gwałtownego zaostrzenia sytuacji. Powodem tego było przyjmowanie do pracy zdemobilizowanych członków niemieckich brygad ochotniczych. Tragiczne wypadki na kopalni mysłowickiej w dniu 15 sierpnia 1919 roku, gdzie od kul Grenzschutzu padło 6 zabitych, dopełniły miary oburzenia.8 W nocy z 16 na 17 sierpnia wybuchło I powstanie śląskie. Powiaty zabrski i gliwicki nie przystąpiły do walki, ponieważ ich komendanci Pyka i Hager zostali wcześniej aresztowani. Wojsko przeprowadziło jednak wiele rewizji domowych. W wyniku rewizji przeprowadzonej w Biskupicach, pobito miejscowych działaczy POW, Mrozka i Zupoka.9 Powstanie trwało tylko tydzień, ponieważ nie był to przygotowany przewrót, a jedynie gwałtowny protest przeciwko istniejącemu stanowi rzeczy. Warunki popowstaniowe, kiedy to sterroryzowano ludność polską, władze niemieckie uznały za atmosferę dogodną do stworzenia pewnych faktów dokonanych przed przyjazdem Międzynarodowej Komisji Kontrolnej, która miała czuwać nad bezstronnym przeprowadzeniem plebiscytu. Rozpisano więc na całym Śląsku w dniu 9 listopada wybory do rad gminnych.10 Niemcy liczyli a to, że uda im się w tej sytuacji osiągnąć większość w radach gminnych, co mogło być doskonałym narzędziem w walce plebiscytowej. W Biskupicach uprawnieni do głosowania oddali swe głosy na poniższe ugrupowania.11

Tabela nr 2: Wyniki wyborów komunalnych w Biskupicach z 9 listopada 1919 roku.

Nazwa partii.

Liczba zdobytych głosów

Christiliche Volkspartei

811

Deutschnationale

385

Sozial Demokraten

143

Unabh. Sozial Demokraten

258

Arbeiterpartei

464

Ugrupowania polskie - Nationalpolen

2775

Źródło:A. Cygan, Biskupitz – Borsigwerk in Oberschliesen in geschichts – Zahlen, mpis, s.11

Wybory w większości śląskich gmin zakończyły się wygraną Polaków. W Biskupicach na polskie ugrupowania głosowało 58% wyborców. Polscy kandydaci zdobyli 10 mandatów, a niemieccy o połowę mniej.12 W myśl postanowień Traktatu Pokojowego, wojska niemieckie opuściły z początkiem lutego Śląsk. Do pilnowania porządku przyjechały na Śląsk wojska koalicyjne, francuskie, angielskie i włoskie. Powiat zabrski, do którego należały Biskupice otrzymał załogę francuską. Poza zmianą wojska niewiele zmieniło się na korzyść ludności polskiej. Kolej, poczta, sądy, szkoły, starostwa i przemysł nadal znajdowały się w rękach administracji niemieckiej. Co najgorsze, pozostała w dalszym ciągu zupełnie niemiecka policja bezpieczeństwa (Sipo). Na początku sierpnia 1920 roku sytuacja na Śląsku stała się znowu bardzo napięta. Sytuację tą próbowały wykorzystać bojówki niemieckie, które w większości miast dokonały w tych dniach napadów na czołowych działaczy polskich. Mimo początkowego zakazu podejmowania walki, wydanego przez Polski Komisariat Plebiscytowy, tysiące robotników porzuciło pracę. Pod naciskiem potężniejącego strajku POW wydała rozkaz rozpoczęcia powstania w nocy z 19 na 20 sierpnia.13 POW powiatu zabrskiego był świetnie przygotowany do tej akcji. Do 22 sierpnia w rękach powstańców znajdowało się większość gmin. Biskupice zostały opanowane już 20 sierpnia. Powstańcy przypłacili to jednak śmiercią dwóch swoich ludzi: Dziambora i Sabasa.14 Wkrótce interweniowały władze alianckie. Po sześciu dniach sytuacja wróciła do normy. Osiągnięto jednak zasadniczy cel powstania: wciągnięto do policji ludność polską oraz pozwolono na organizację polskich straży obywatelskich. Do dnia plebiscytu trwała gorączkowa walka wyborcza. Czynniki dyplomatyczne zadecydowały, że głosować mają prawo również ludzie, którzy wyemigrowali ze Śląska. Oto dokładne wyniki wyborów, które padły 20 marca 1921 roku w Biskupicach.15

Tabela nr 3: wyniki plebiscytu z 20 marca 1921 roku.

Wyborcy

Gmina Biskupice

Uprawnieni do głosowania

8185

Zamieszkali w Biskupicach

6878

Niezamieszkali w Biskupicach

1024

Zamieszkali a nie urodzeni na Śląsku

283

Głosujących

8050

Głosujących za Polską

3463

Głosujących za Niemcami

4330

Głosy nieważne

57

Źródło: B. Szczech. Ilustrowana kronika Biskupic 1243 – 1993, Zabrze 1993, s. 21

Wyniki plebiscytu przedstawiały się następująco: przeszło 40% wyborców opowiedziało się za Polską, 60% za pozostaniem w granicach państwa niemieckiego.16 Korfanty zażądał dla Polski wszystkich powiatów, w których zwyciężyli Polacy. Jednak Aliancka Komisja Plebiscytowa zdecydowała się oddać Polsce powiat pszczyński, rybnicki i kilka wiosek z powiatu katowickiego. Wobec takiego stanu rzeczy ludność śląska zorganizowała 2 maja 1921 roku potężny strajk obejmujący swym zasięgiem prawie wszystkie zakłady pracy.17 Dzień później wybuchło III powstanie śląskie. Swoją kartę w nim zapisali także biskupiccy powstańcy. Ze względów organizacyjnych powiat zabrzański jeszcze w styczniu 1920 roku podzielono na cztery okręgi, które następnie przekształcono na cztery bataliony. Biskupice wraz z Rudą i Kolonią weszły w skład drugiego batalionu i dowodził nimi mieszkaniec Biskupic Wilhelm Czech. 3 maja doszło w Biskupicach do starcia zbrojnego między powstańcami a policją i strażą z zakładów Borsiga.18 Po dwugodzinnej walce udało się złamać opór Niemców. Mimo, że nikt nie zginął, po obu stronach byli liczni ranni. 14 maja skład osobowy II batalionu przedstawiał się następująco: 8 oficerów i 676 szeregowych.19 Siódma biskupicka kompania tego batalionu pod dowództwem Melchiora Mrozka, wyruszyła 15 maja na front w rejonie Szymiszowa i Kamienia w powiecie strzeleckim. Jeszcze przed wyjazdem kompanii, kobiety z miejscowego koła PCK postanowiły ufundować dla niej sztandar. Z inicjatywą tą wystąpiła Maria Filowa, żona dowódcy 1 plutonu. Jako pierwsze odpowiedziały na jej propozycję Barbara Widerowa i Filomena Goławska. Widerowa ofiarowała na ten cel malowany na płótnie olejny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, natomiast Goławska przekazała na ten cel bordowy materiał. Z darów tych wykonano sztandar. Na awersie znajdował się obraz Matki Boskiej, a na rewersie biały orzeł. Sztandar poświęcono w miejscowym kościele, a swój chrzest bojowy przeszedł on 22 maja pod Dolną.20 Do końca działań wojennych biskupicka kompania wchodziła w skład rezerwy grupy bojowej „Cymsa”, a do jej głównych obowiązków należała służba wartownicza.21 W wyniku działań wojennych zginął jednak jej dowódca Melchior Mrozek. Na mocy zawartego pod naciskiem Komisji Alianckiej w Opolu układu miała nastąpić likwidacja III powstania śląskiego w tej formie, że zarówno polskie jak i niemieckie oddziały militarne opuszczą teren plebiscytowy przed 4 lipca 1921 roku. Pod wpływem III powstania, Rada Ambasadorów na odbywającej się 20 października konferencji, dokonała podziału obszaru plebiscytowego między Niemcy a Polskę. Polska otrzymała 29% obszaru plebiscytowego. Granica rozdzieliła powiat zabrski na część południową należącą do Polski i część północną wchodzącą w skład Republiki Weimarskiej. Biskupice wraz z Zabrzem znalazły się po stronie niemieckiej.22 4 lipca 1922 roku wkroczyły do Biskupic wojska niemieckie, a 12 lipca ustawiono między Biskupicami a Kuźnią i Biskupicami – Szczęść Boże, przejścia graniczne.23 Do czasów budowy nowej drogi i torów tramwajowych, transport z Biskupic w stronę Bytomia odbywał się przez terytorium Rzeczypospolitej. 3 września przeprowadzono w niemieckiej części Górnego Śląska plebiscyt, który miał zadecydować o tożsamości politycznej tej ziemi. W Biskupicach na 8499 uprawnionych do głosowania, udział wzięło 6812 osób, czyli 80,6%. 5548 było za tym, aby Górny Śląsk pozostał prowincją pruską. 1185 głosowało, żeby stał się osobnym krajem niemieckim. 79 głosów było nieważnych.24 15 października tego samego roku przeprowadzono w Biskupicach spis ludności. Biskupice zamieszkiwało wtedy 16089 osób, w tym: 15121 katolików, 952 ewangelików i 16 żydów.25 Powyższe dane ukazują jak ciężkie było życie w tej okolicy na początku lat dwudziestych. Rozdarcie narodowościowe, głód i bieda wywołane wojną, ogromne kontrybucje jakie musiały spłacać Niemcy. Wydawałoby się, że w takiej sytuacji nie mógł nastąpić dalszy rozwój biskupickiej społeczności. A jednak Biskupice lat dwudziestych mają także inne oblicze. Mimo stanu powojennej niepewności rozwijało się tutaj w miarę normalne życie. W 1920 roku został oddany na osiedlu Anna szpital oraz utworzono Katolicką Szkołę Specjalną.26 10 kwietnia 1923 roku założono w budynku szkolnym na Borsigwerku 2 klasową szkołę średnią. W 1924 roku zaczęto przebudowę ulicy Bytomskiej. Wymieniono kanalizację, tory tramwajowe, nawierzchnię i chodniki. Przy ulicy Zamkowej rozpoczęto budowę stadionu (dzisiejszy Gwarek Zabrze). W tym roku rozpoczęto także rozbiórkę starej szkoły z roku 1872.27 Rok 1925 to dalsze inwestycje. 28 marca udostępniono społeczeństwu Biskupic nowy Dom Ludowy (do niedawna Dom Kultury). 29 sierpnia uroczyście otwarto nowa szosę łączącą Borsigwerk z Bobrkiem. Drogę wybudowano wzdłuż polsko – niemieckiej granicy. W miejsce rozebranego budynku starej szkoły, wybudowano nowy ratusz w stylu ekspresjonizmu, bogato zdobiony w płaskorzeźby i liczne witraże przedstawiające zabudowania przemysłowe (część z tych witraży można podziwiać do dzisiaj).28 Widać z tego krótkiego zestawienia, że mimo ciężkich powojennych czasów, społeczeństwo Biskupic potrafiło się szybko pozbierać. 29 grudnia 1926 roku miało miejsce ostatnie posiedzenie Rady Gminy Biskupice. W wyniku reformy administracyjnej 1 stycznia 1927 roku Biskupice zostały włączone w obszar miejski Zabrza.29 W ten oto sposób dalsza historia Biskupic została trwale związana z historią Zabrza.

1 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 20

2 Zabrze..., s. 72

3 Tamże, s. 74

4 P. Dubiel, Dzieje..., s. 38

5 Tamże, s. 38

6 Zabrze..., s. 78

7 K. Barszczewska, 6 pułk piechoty w czasie III powstania śląskiego, W: Kroniki miasta Zabrze, R.4 1971, s. 6

8 Zabrze..., s. 78

9 P. Dubiel, Dzieje..., s. 40

10 Tamże, s. 41

11 A. Cygan, Biskupitz – Borsigwerk..., s. 11

12 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 21

13 Zabrze..., s. 85

14 Tamże, s.86

15 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 21

16 Zabrze..., s. 89

17 P. Dubiel, Dzieje..., s. wszystek

18 G. Blasczyk, Ortschronik ..., s. 132

19 K. Barszczewska, 6 pułk..., s. 11

20 R. Gerlich, Historia sztandaru bojowego b. 7 kompanii II baonu 6 p.p im. S. Czarnieckiego, Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej, mpis, 15 - 29

21 K. Barszczewska, 6 pułk..., s. 10

22 P. Dubiel, Dzieje..., s. 64

23 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 21

24 A. Cygan, Biskupitz – Borsigwerk..., s. 11

25 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 22

26 Hindenburg..., s. 334

27 A. Cygan, Biskupitz – Borsigwerk..., s. 12

28G. Blasczyk, Ortschronik ..., s. 145

29 B. Szczech, Ilustrowana..., s. 23