Drukuj
Historia Biskupic

Historia Biskupic to praca magisterska Pana Romana Rybaka, obroniona na Uniwersytecie Śląskim.

Wstęp

Biskupice są najstarszą dzielnicą Zabrza. Przypuszczalnie to właśnie z nich rozwinęły się inne zabrzańskie dzielnice. Jednak mimo tego faktu ich historia jest stosunkowo mało poznana. Niniejsza praca jest próbą nadrobienia tego stanu rzeczy. Starano się w niej kompleksowo przedstawić historię Biskupic od czasów najdawniejszych do 1927 roku. Cezurę początkową pracy, stanowi rok 1243. Z tego to bowiem roku zachował się najstarszy dokument wymieniający nazwę Biskupice. Jednak pierwszy człowiek pojawił się na ziemi biskupickiej już w czasach prehistorycznych, o czym świadczyły liczne znaleziska archeologiczne z 1927 roku. Data ta to także data zamknięcia tej pracy. Przemawia za tym fakt, że z dniem 1 stycznia 1927 roku Biskupice utraciły samodzielność i weszły w skład miasta Zabrze. Od tej chwili ich historia związała się nierozerwalnie z historią tej miejscowości. W opisywanym okresie Biskupice były tylko wioską, ale liczbą swych mieszkańców, zarządzaniem i uprzemysłowieniem, przewyższały one okoliczne wioski i miasteczka.

 

Układ niniejszej pracy jest chronologiczno – problemowy. Liczy sobie ona cztery rozdziały. Każdy z nich opisuje różne aspekty życia mieszkańców Biskupic w poszczególnych latach. Pierwszy z nich obejmuje lata 1243 – 1415, ale poruszone zostały w nim sprawy znacznie wykraczające przed tą pierwszą datę. Rozdział ten jest poświęcony początkom osady, tutejszej parafii oraz pochodzeniu nazwy miejscowości. Drugi rozdział obejmuje lata 1415 – 1742. Daty ramowe są wyznacznikami przełomowych wydarzeń. Pierwsza z nich odnosi się do rewolucji husyckiej, która rozpoczyna na tych ziemiach okres walk religijnych, druga natomiast jest datą wejścia Biskupic w skład państwa pruskiego. Czasy te to nowy rozdział w historii miejscowości. W 1524 roku Biskupice przeszły z rąk biskupów wrocławskich w ręce prywatne. Miejscowi chłopi cieszący się dotąd przywilejami zaczęli stopniowo tracić swą wolność. W wyniku wojen religijnych tutejszy kościół przeszedł na kilkanaście lat w ręce protestantów. Trzeci rozdział obejmuje lata 1740 – 1918 i poświęcony jest głównie rozwojowi przemysłu i związanych z tym przemianami. Pierwsza data to przejście miejscowości pod panowanie pruskie. Jest to jedna z najbardziej przełomowych dat w historii Biskupic. Pod niemieckim panowaniem Biskupice przeżywają bowiem swój największy rozkwit. Punktem zwrotnym tego rozdziału jest rok 1854, kiedy to Albert Borsig, wydzierżawiwszy pole górnicze Johann August, kładzie podwaliny pod budowę wielkiego przemysłowego koncernu. Ostatni rozdział opisuje Biskupice w latach dwudziestych XX wieku i związany jest on głównie z napiętą sytuacją powojenną. Okres powstań śląskich to jeden z najsmutniejszych, nie licząc lat po 1927 roku, okresów w historii miejscowości. Sąsiedzi, którzy przez tyle lat żyli ze sobą w pokoju z dnia na dzień stali sobie wrodzy.

Jeżeli chodzi o materiał źródłowy to w rozdziale pierwszym korzystano głównie z akt dotyczących „Dóbr ujazdu” znajdujących się w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu, a wydrukowanych w „Codex Diplomaticus Siliesae”1, ze zbiorów Działu Archeologii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu oraz z opracowania „ Bytom średniowieczny – przekazy źródłowe 1123 – 1492”2. W rozdziale drugim wykorzystano księgi metrykalne z lat 1720 – 1869, protokoły wizytacyjne zamieszczone w pracach M. Wojtasa „Akta wizytacji dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego w roku 1598”3, i F. Maronia „Materiały źródłowe do dziejów Kościoła w obecnej diecezji katowickiej”.4 Wykorzystano także materiały dotyczące właścicieli znajdujące się w Zbiorach Brolla, w Oddziale Archiwum Państwowego w Gliwicach. W rozdziale trzecim skupiono się głównie na rozwoju przemysłu, dlatego też korzystano głównie z akt Borsigwerk – Kokswerke znajdujących się w Oddziale Archiwum Państwowego w Gliwicach. Przy opracowywaniu czwartego rozdziału korzystano głównie z materiałów znajdujących się w Muzeum Miejskim w Zabrzu.

 

Jak już wspomniano na początku, niewiele zostało napisanych prac o Biskupicach. Z opracowań polskich doszukałem się tylko trzech, autorstwa Bernarda Szczecha. Są to: „Ilustrowana kronika Biskupic 1243 – 1993”5, „Biskupice. Zarys dziejów”6 oraz napisana wspólnie z A. Poloczek i A. Frużyńskim „Biskupice wczoraj i dziś”.7 Wszystkie te prace są objętościowo bardzo niewielkie i przedstawiają bardzo ogólny zarys rozwoju Biskupic. Nieco więcej opracowań jest napisanych w języku niemieckim. Są to prace pisane głównie w latach 1919 – 1933. Na szczególną uwagę piszących o Biskupicach zasługuje ksiądz Józef Knossalla. Jest on autorem między innymi takich pozycji jak „Die kirchen und schulgemeinde Biskupitz”8, gdzie opisuje w miarę szczegółowo rozwój parafii i szkolnictwa do połowy XIX wieku oraz „Zur Geschichte von Biskupitz, Kreis Hindenburg“.9 Warto też poświęcić uwagę Alojzemu Cyganowi i jego „Biskupitz – Borsigwerk in Oberschliesen in Geschichts – Zahlen”.10 Na materiały dotyczące Biskupic można się również natknąć w pracach dotyczących historii Zabrza, przemysłu (A. Frużyński „Dzieje biskupickiego koncernu Borsiga 1854 – 1945.”11) oraz sąsiednich miejscowości (A. Widera „Parafia rudzka i biskupicka i ich dawniejsze i dzisiejsze stosunki”12).

 

Generalnie jednak opracowań mówiących o historii Biskupic jest bardzo mało. Praca ta również nie wyczerpuje w pełni tematu, ponieważ bardzo dużo dokumentów dotyczących Biskupic zaginęło podczas II wojny światowej. Historia tutaj opisana ma wiele niejasności. Nie można z całą pewnością rozstrzygnąć, kiedy zostały założone Biskupice i kiedy powstał pierwszy kościół. Niewiele też wiadomo, co działo się w Biskupicach w okresie reformacji. Obawiam się, że źródła dotyczące tamtych czasów zaginęły bezpowrotnie.

Przypisy 

1 Codex Diplomaticus Siliesae, t. XIV, Breslau 1880.

2 J. Drabina, J. Horwat, Z. Jedynak, Bytom średniowieczny – przekazy źródłowe 1123 – 1492, Bytom 1985

3 M. Wojtas, Akta wizytacji dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego w roku 1598, Katowice 1938

4 F. Maroń, Materiały źródłowe do dziejów Kościoła w obecnej diecezji katowickiej, W: Śląskie studia historyczno – teologiczne, R. 7 – 10 1974 i następne

5 B. Szczech, Ilustrowana kronika Biskupic 1243 – 1993, Zabrze 1993

6 B. Szczech, Biskupice. Zarys dziejów, Zabrze 1997

7 A. Frużyński, A. Poloczek, B. Szczech, Biskupice wczoraj i dziś, Zabrze 1993

8 J. Knossalla, Die kirchen und schulgemeinde Biskupitz, W: Mitteilungen des Beuthener Geschichts und Mu seumverenis, R.1925

9 J. Knossalla, Zur Geschichte von Biskupitz, Kreis Hindenburg. W: Oberschlesien, Jh 18, H 8, 1919

10 A. Cygan, Biskupitz – Borsigwerk in Oberschliesen in Geschichts – Zahlen, mpis

11 A. Frużyński, Dzieje biskupickiego koncernu Borsigów 1854 – 1945, Zabrze 1995

12 A. Widera, Parafia rudzka i biskupicka i ich dawniejsze i dzisiejsze stosunki, mpis, Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej.